AFRIKA MASHARIKI KUACHANA NA MATUMIZI YA VIUATILIFU HATARI KATIKA KILIMO Dar es Salaam Katika kipindi ambacho dunia inaendelea kukabiliana na changamoto za mabadiliko ya tabianchi, uharibifu wa bioanuwai na athari za kemikali katika afya ya binadamu, nchi za Afrika Mashariki zimeanza hatua mpya ya kuimarisha kilimo salama kupitia mradi wa kikanda unaolenga kupunguza matumizi ya viuatilifu hatari sana vinavyojulikana kama Highly Hazardous Pesticides (HHPs). Mradi huo wa miaka mitatu unahusisha mashirika kutoka Tanzania, Kenya na Ethiopia na unalenga kuwawezesha wakulima wadogo kuachana na matumizi ya viuatilifu vyenye madhara makubwa na kuelekea katika mbinu za kilimo ikolojia (agroecology) zinazohifadhi mazingira, kulinda afya za watu na kuongeza uendelevu wa uzalishaji. Uzinduzi wa mradi huo unafanyika jijini Dar es Salaam kupitia warsha ya awali ya siku mbili kuanzia Mei 22 hadi 23, 2026, huku Shirika la AGENDA la Tanzania likipewa jukumu la uratibu wa jumla wa utekelezaji wake katika ukanda wa Afrika Mashariki. Mradi huo unatekelezwa kwa ushirikiano wa taasisi mbalimbali ikiwemo serikali, taasisi za utafiti na elimu ya juu, mashirika ya kiraia, mashirika ya kijamii pamoja na vyombo vya habari, hatua inayolenga kuhakikisha mabadiliko ya mfumo wa uzalishaji yanafikiwa kwa ushirikiano mpana wa wadau. Kwa mujibu wa waandaaji wa mradi huo, matumizi ya HHPs yameendelea kuwa changamoto kubwa katika sekta ya kilimo hasa kwa wakulima wa mazao ya pamba na mbogamboga ambao mara nyingi hutumia kemikali hizo kama njia ya kudhibiti wadudu na magonjwa ya mazao. Hata hivyo, wataalamu wa mazingira na afya wamekuwa wakionya kuwa matumizi ya viuatilifu vyenye sumu kali yanaweza kusababisha uchafuzi wa maji na chakula, kuathiri afya za binadamu, kupunguza viumbe hai muhimu katika mifumo ya ikolojia na kuongeza athari za mabadiliko ya tabianchi. Takwimu za Shirika la Afya Duniani (WHO) zinaonesha kuwa takribani watu 77,000 walifariki dunia mwaka 2016 kutokana na sumu zisizokusudiwa za aina mbalimbali, huku zaidi ya watu 155,000 waliopoteza maisha kutokana na kujidhuru wakihusishwa na matumizi ya viuatilifu. Hali hiyo imeendelea kuibua mjadala wa kimataifa kuhusu umuhimu wa kupunguza matumizi ya kemikali hatarishi katika uzalishaji wa chakula. Kupitia mradi huu, wakulima watajengewa uwezo wa kutumia mbinu mbadala za kudhibiti wadudu na magonjwa ya mazao kupitia agroecology, mfumo unaohusisha matumizi ya njia za asili, usimamizi bora wa udongo, mzunguko wa mazao, uhifadhi wa bioanuwai na matumizi ya teknolojia rafiki kwa mazingira. Aidha, mradi utawezesha kuimarishwa kwa uzalishaji na usambazaji wa mbinu mbadala ili kukabiliana na changamoto ya upatikanaji mdogo wa suluhisho salama, ambayo imekuwa ikitajwa kuwa moja ya sababu za kuendelea kutegemea HHPs. Katika utekelezaji wake, mradi utashirikisha pia mitandao ya kimataifa ya Pesticide Action Network (PAN) International na PAN UK yenye uzoefu katika kujenga uwezo wa jamii kuhamia katika mifumo salama ya uzalishaji. Wakati huo huo, Rainforest Alliance yenye shughuli zake nchini Kenya itasaidia kuwajengea wakulima uwezo wa kupata vyeti vya kilimo hai (organic certification), hatua inayotarajiwa kuongeza thamani ya mazao na kuwafungulia wakulima fursa zaidi za masoko. Mradi huo pia utaunganishwa na mpango unaotekelezwa Afrika Magharibi katika nchi za Benin, Burkina Faso, Guinea na Senegal kwa lengo la kubadilishana uzoefu, kuongeza uelewa wa umma na kuimarisha athari za mradi katika ngazi ya bara. Kwa ujumla, mradi unatarajiwa kuwafikia wakulima wadogo 3,000 katika nchi tatu za Afrika Mashariki, huku ukilenga si tu kuongeza tija ya uzalishaji, bali pia kujenga mfumo wa kilimo unaolinda afya ya binadamu, mazingira na mustakabali wa uzalishaji endelevu. Mradi huo unafadhiliwa na Global Framework on Chemicals Fund (GFC Fund) inayosimamiwa chini ya United Nations Environment Programme (UNEP) na unasaidia utekelezaji wa ajenda ya kimataifa ya kupunguza madhara yatokanayo na kemikali na taka kwa binadamu na mazingira. Kupitia hatua hiyo, Afrika Mashariki inaendelea kujipanga kuelekea katika mfumo mpya wa kilimo unaoweka mbele usalama wa chakula, afya ya jamii na uhifadhi wa mazingira kama msingi wa maendeleo ya muda mrefu.

 Dar es Salaam

Katika kipindi ambacho dunia inaendelea kukabiliana na changamoto za mabadiliko ya tabianchi, uharibifu wa bioanuwai na athari za kemikali katika afya ya binadamu, nchi za Afrika Mashariki zimeanza hatua mpya ya kuimarisha kilimo salama kupitia mradi wa kikanda unaolenga kupunguza matumizi ya viuatilifu hatari sana vinavyojulikana kama Highly Hazardous Pesticides (HHPs).

Mradi huo wa miaka mitatu unahusisha mashirika kutoka Tanzania, Kenya na Ethiopia na unalenga kuwawezesha wakulima wadogo kuachana na matumizi ya viuatilifu vyenye madhara makubwa na kuelekea katika mbinu za kilimo ikolojia (agroecology) zinazohifadhi mazingira, kulinda afya za watu na kuongeza uendelevu wa uzalishaji.

Uzinduzi wa mradi huo unafanyika jijini Dar es Salaam kupitia warsha ya awali ya siku mbili kuanzia Mei 22 hadi 23, 2026, huku Shirika la AGENDA la Tanzania likipewa jukumu la uratibu wa jumla wa utekelezaji wake katika ukanda wa Afrika Mashariki.

Mradi huo unatekelezwa kwa ushirikiano wa taasisi mbalimbali ikiwemo serikali, taasisi za utafiti na elimu ya juu, mashirika ya kiraia, mashirika ya kijamii pamoja na vyombo vya habari, hatua inayolenga kuhakikisha mabadiliko ya mfumo wa uzalishaji yanafikiwa kwa ushirikiano mpana wa wadau.

Kwa mujibu wa waandaaji wa mradi huo, matumizi ya HHPs yameendelea kuwa changamoto kubwa katika sekta ya kilimo hasa kwa wakulima wa mazao ya pamba na mbogamboga ambao mara nyingi hutumia kemikali hizo kama njia ya kudhibiti wadudu na magonjwa ya mazao.

Hata hivyo, wataalamu wa mazingira na afya wamekuwa wakionya kuwa matumizi ya viuatilifu vyenye sumu kali yanaweza kusababisha uchafuzi wa maji na chakula, kuathiri afya za binadamu, kupunguza viumbe hai muhimu katika mifumo ya ikolojia na kuongeza athari za mabadiliko ya tabianchi.

Takwimu za Shirika la Afya Duniani (WHO) zinaonesha kuwa takribani watu 77,000 walifariki dunia mwaka 2016 kutokana na sumu zisizokusudiwa za aina mbalimbali, huku zaidi ya watu 155,000 waliopoteza maisha kutokana na kujidhuru wakihusishwa na matumizi ya viuatilifu. Hali hiyo imeendelea kuibua mjadala wa kimataifa kuhusu umuhimu wa kupunguza matumizi ya kemikali hatarishi katika uzalishaji wa chakula.

Kupitia mradi huu, wakulima watajengewa uwezo wa kutumia mbinu mbadala za kudhibiti wadudu na magonjwa ya mazao kupitia agroecology, mfumo unaohusisha matumizi ya njia za asili, usimamizi bora wa udongo, mzunguko wa mazao, uhifadhi wa bioanuwai na matumizi ya teknolojia rafiki kwa mazingira.

Aidha, mradi utawezesha kuimarishwa kwa uzalishaji na usambazaji wa mbinu mbadala ili kukabiliana na changamoto ya upatikanaji mdogo wa suluhisho salama, ambayo imekuwa ikitajwa kuwa moja ya sababu za kuendelea kutegemea HHPs.

Katika utekelezaji wake, mradi utashirikisha pia mitandao ya kimataifa ya Pesticide Action Network (PAN) International na PAN UK yenye uzoefu katika kujenga uwezo wa jamii kuhamia katika mifumo salama ya uzalishaji.

Wakati huo huo, Rainforest Alliance yenye shughuli zake nchini Kenya itasaidia kuwajengea wakulima uwezo wa kupata vyeti vya kilimo hai (organic certification), hatua inayotarajiwa kuongeza thamani ya mazao na kuwafungulia wakulima fursa zaidi za masoko.

Mradi huo pia utaunganishwa na mpango unaotekelezwa Afrika Magharibi katika nchi za Benin, Burkina Faso, Guinea na Senegal kwa lengo la kubadilishana uzoefu, kuongeza uelewa wa umma na kuimarisha athari za mradi katika ngazi ya bara.

Kwa ujumla, mradi unatarajiwa kuwafikia wakulima wadogo 3,000 katika nchi tatu za Afrika Mashariki, huku ukilenga si tu kuongeza tija ya uzalishaji, bali pia kujenga mfumo wa kilimo unaolinda afya ya binadamu, mazingira na mustakabali wa uzalishaji endelevu.

Mradi huo unafadhiliwa na Global Framework on Chemicals Fund (GFC Fund) inayosimamiwa chini ya United Nations Environment Programme (UNEP) na unasaidia utekelezaji wa ajenda ya kimataifa ya kupunguza madhara yatokanayo na kemikali na taka kwa binadamu na mazingira.

Kupitia hatua hiyo, Afrika Mashariki inaendelea kujipanga kuelekea katika mfumo mpya wa kilimo unaoweka mbele usalama wa chakula, afya ya jamii na uhifadhi wa mazingira kama msingi wa maendeleo ya muda mrefu.